Iletisim

E-mail

Ayın Konusu :
İhtişamın simgeleri: Rus kraliyet arabaları

“Büyük Araba”, Paris, 1754, A. Drilerosse üretimi. Ukrayna Kontu K.G. Razumovski’nin 1754 yılında Çariçe Elizabeth’e hediyesi. Akçaağaç, bronz, kadife, demir üzerine altın varaklı ahşap oymalar ve yağlıboya. Yükseklik: 2.7 metre, genişlik: 2.8 metre, uzunluk: 6.6 metre. © Moskova Devlet Silahhanesi koleksiyonu.

“Atlı Araba”, geç 16. yüzyıl, İngiltere yapımı, İngiltere Kralı 1. James’in Rus Çarı Boris Gudunov’a 1603 yılında hediyesi. Ahşap, kadife, demir iskelet üzerine ahşap oyma, yağlıboya, altın varak. Yükseklik: 2.5 metre, genişlik: 2.3 metre, uzunluk: 5.4 metre. © Moskova Devlet Silahhanesi koleksiyonu.

Yan duvarlardaki kabartmalı resimler, detay.

“Araba”, 1640’lı yıllarda Rusya’da üretilmiş. Nikita İvanoviç Romanov’a ait olduğu düşünülüyor. Meşe ağacı, Türk kadifesi, metal, bakır, mika ve cam üzerine ahşap oymalar, altın varak, işlemeler. Yükseklik: 2 metre, genişlik: 2 metre, uzunluk: 5.5 metre. © Moskova Devlet Silahhanesi koleksiyonu.

Özellikle çarın gücü ve çarın ailesi Rus devletini temsil ettiği için, kraliyet arabaları ve kullanıldıkları merasimler son derece mühimdi ve katı kurallarla belirlenmişti. Doğumlar, vaftizler, savaşlar ve imzalanan antlaşmalar son derece görkemli ve şaşaalı seremonilerle gerçekleşir, halkın ve diğer izleyicilerin (başka ülkelerin elçileri, soyluları ya da kralları gibi) hayranlığını ve saygısını kazanırdı. Yabancılara sarayın parlaklığı, zenginliği ve devletin gücü bu şekilde gösterilmiş olurdu. Rusya’da politik güç kraliyet törenleri ve elçileri karşılama merasimleriyle yakından ilgiliydi. Bu törenler bir tür tiyatrovari gösteri gibi geçer, binlerce süslü at ve altın varkalı, rengârenk dekorlu arabalarla uzun yürüyüşlerden sonra saraya varılırdı. 1664’te Moskova’yı ziyaret eden İngiliz Elçi Howard Carlisle’ın dönemin Çarı Aleksis’in kendisini karşılama töreninden bahsederken, imparatorluk arabalarının güzelliğinden, atların koşumlarının parlaklığından, güneşin ışığını yansıtan mücevherli kostümlerden hayranlıkla bahsetmesi boşuna değildir. 17. yüzyılın sonlarına doğru imparatorluğun koyduğu bir kanuna göre sadece çar, çarın ailesi, “boyar”lar (en yüksek mertebeli Rus aristokratları) ve yüksek mertebeli kilise üyelerinin atlı arabalara binme izinleri vardı. Yüksek statüdeki ama soylu olmayan zengin ailelerin bile atlı araba kullanamamaları bu ulaşım yolunun ne kadar seçkin görüldüğünün ispatıdır. Rus saray törenleri ve elçi karşılama törenlerinde kullanılan koşumlar, silahlar, elbiseler ve atlı arabaların her biri eşsiz sanatsal değere sahiptir ve günümüzde Rusya Devlet Silahhane Müzesi’nde örnekleri görülebilir. Elçilerin ziyaretlerinde hemen hemen her devlette olduğu gibi Rusya’da da hediyeler kabul etmek ve vermek adetti. Sadece para değil sanatsal değeri yüksek olan objeler de bu şekilde el değiştirirdi. Dolayısı ile 16. yüzyıldan itibaren Rusya’nın kendi ürettiği saray arabalarını elçiler aracılığıyla Avrupa’ya göndermesi ve karşılığında hem araba hem de nitelikli ustalar alması rastlantı değildir. 16. ve 17. yüzyıllara ait, hediyelerle kazanılan bu arabaların incelenmesi Rus ve Avrupa’nın o dönemdeki diplomatik ilişkileri hakkında da büyük bilgi kaynağı konumunda. O dönemde Rusya’nın en çok Polonya, Almanya, İngiltere, Hollanda ve Danimarka ile ilişkisi olmasına rağmen, envanter kayıtları incelendiğinde Türkiye (Osmanlı İmparatorluğu) ve İran’dan gelen işlemeli koşum takımları ve kaftanların da oldukça fazla olduğunu görüyoruz. Rusya’da tekerlekli atlı arabalardan önce, 17. yüzyılın sonuna dek gittikçe azalarak da olsa, soyluların ve rahiplerin atların çektiği süslü kızaklarla yolculuk ettikleri biliniyor. Özellikle kışın kapalı, yazları açık olarak kullanılan bu kızaklar 16. yüzyılda tekerlekler üzerinde gitmekten daha itibarlı görülüyordu. Hemen hemen her durum için farklı süslenmiş bir kızak bulunuyordu: merasimler için ayrı, eğlence gezileri için, savaşlar için ve cenaze törenleri için ayrı stillerde kızaklar kullanılıyordu. 17. yüzyılda atlı arabalar konusunda yapım teknikleri ilerledikçe bunlar kızakların yerini almaya başladı. Örneğin 17. yüzyılın ilk yarısında arabaların pencerelerinde mika kullanılırken, yüzyılın ortalarında doğru kristaller, son çeyreğinde ise bildiğimiz anlamda cam kullanılmaya başlanmıştır. Rus atlı arabaları hakkındaki kaynakları incelediğimizde 18. yüzyılın başlarına kadar kapılı arabaların bulunmadığını görüyoruz. Yine uzun bir süre arabalarda sürücü için ayrı bir oturma yeri yoktu. Sürücü ya atların yanında yürür, ya da öndeki atlardan birinin üzerine binerdi. Tabi ki bu durum arabaların fazla hızlı gitmelerine engel oluyordu. Geç 1620’li yıllarda ortaya çıkan sürücü koltuklu saray arabalarıyla birlikte hız da giderek arttı. Bundan bir on ya da yirmi yıl sonra da özellikle zenginlerin arabalarında kapıyı açan uşağın durduğu yer de görülmeye başlandı. 1688-1692 yılları arasında Kremlin Sarayı’nda yaklaşık 112 adet, hem Rus hem de yabancı üretim araba olduğunu görüyoruz. “Atlı araba” teriminin Avrupa ülkelerinde 16. yüzyılda kullanılmaya başlanmasına rağmen, Rusya’da 17. yüzyılın ikinci yarısına kadar literatüre girmemiş olması da ayrıca ilginç bir detaydır. 17. yüzyılda atlı araba üretimindeki tekniklerin gelişmesine paralel olarak, üretilen arabaların sanatsal değerleri de artmaya başlamıştır. 17. yüzyıl birçok Avrupa ülkesinde atlı araba üretimi okullarının birbiri ardına açıldığı dönemdir.

.

Araba sürücüsüne ait kaftan, detay. Kadife, 17. yüzyıl.

Yaz “Eğlence” Arabası, Moskova Kremlin devlet atölyelerinde 1690-92 yılları arasında üretilmiş. Büyük Peter’ın oğlu Tsareviç Aleksis’e ait. Meşe, deri, tafta, metal, bakır, mika üzerine altın varak ve işleme. Yükseklik: 1.4 metre, genişlik: 0.75 metre, uzunluk: 1.8 metre. © Moskova Devlet Silahhanesi koleksiyonu.

Bu gelişmedeki en önemli faktörlerden biri araba yapımcıları ile sanatçıların işbirliği içinde çalışmaya başlamalarıdır. Burada sanatçı derken kastedilen kişiler mimarlar, ressamlar, oymacılar, kuyumcular ve işlemecilerdir. Bu sanatçılar araba üreticileriyle aynı atölyelerde omuz omuza çalışmaya başladıklarında araba yapımcılığı içinde birçok sanatı barındıran karmaşık bir yapı haline gelmiştir. 17. yüzyıldaki arabaların biçimleri ve süslemeleri, yine o dönemde sanatın her alanında yaşanan sanatsal dönüşümlerin izlerini taşırlar. Rusya Devlet Silahhanesi’nde sergilenen bu döneme ait sadece dört araba bulunmaktadır. 16. yüzyılda arabaların içi ve oturma kısımları deri ile döşenirken, 17. yüzyılda yumuşak ve desenli kadifeler kullanılmaya başlanmış, bugün çok aşina olduğumuz deri ile bakır çivilerin dekor amaçlı kullanımı başlamıştır. Prikaz Kraliyet Ahırları’nın envanter kayıtlarına göre 17. yüzyılda hem Rusya’da hem de Avrupa’da atlı arabalarda en önem verilen özellik ahşap oymalardı. Özellikle aracın alt gövdesi, gemleri ve köşelerinde kullanılan ahşap oymalar, zaman zaman ön ve arka tabanlarda da görülüyordu. Oyma rölyeflerden aracın dekorlanmasındaki tekrar motifi (“leitmotif”) olarak da yararlanılıyordu. Oyma ahşap süslemelerde en yaygın görülen motifler çeşitli hayvanlar, kuşlar ve yapraklardı. Bazı daha karmaşık uygulamalarda çoklu figürler ve arkaplanlar da bulunuyordu. Bu ahşap oymaların üzeri birkaç farklı renkle boyanarak araca parlaklık ve renk veriliyordu. Çoğu durumda bu oymalar altın varakla kaplanıyordu. Aracın döşemelerine de ahşap oymalarla uyumlu figürler işleniyor, kapılarına temaya uygun tablolar ve tasvirler uygulanıyordu. Bu dekorlarda avlanma ve savaş sahneleri, çiçek ve yapraklı motifler, tarihi olaylara ait betimlemeler oldukça yaygındı. Bu süslemeler 17. yüzyılın Rusya’sının toplumsal yaşamı ve sosyal tarihine de ışık tutmaları bakımından önemlidir. 17. yüzyılda Rusya’da atlı araba yapımı ilerledikçe, atölyelerin ve çalışan ustalar ile sanatçıların sayısı da artmaya başladı. 1610 yılında Prikaz Kraliyet Ahırları’ndaki atölyelerde değişik uzmanlık alanlarına sahip, araba ustabaşları, iskeletçiler, tasarımcılar, eyerciler, nalbantlar, ressamlar, oymacılar, vernikçiler, döşemeciler, tekerlekçiler ve demirciler olmak üzere 74 kişi çalışıyordu. Yavaş yavaş yerel araba modelleri geliştirilmeye başlandı ve yapım tekniklerinde ciddi ilerlemeler yaşandı. 17. yüzyıl sadece araba yapımında değil, Rus tarihinde de birçok değişikliğin zamanı oldu. Bu yüzyılda hemen hemen tüm bağımsız Rus yönetimleri aynı çatı altında birleşti. Bu birleşmelerden en önemlisi ise şüphesiz Rus ve Ukrayna halkının birleşmesiydi. Böylece Moskova yönetiminin hem siyasi gücü arttı hem de zenginliği. Kremlin Sarayı bünyesinde yeni yapılar inşa edilmesi de bu döneme rast gelmektedir. Bunca olumlu gelişmeye rağmen unutulmaması gereken bir husus, 17. yüzyılın Rus sanatının kendi içinde çelişkilerle dolu olduğudur. Aynı zamanda ortak çabalar sonucu ortaya çıkmış birleşik bir fenomendir; başka bir deyişle dönemin mimari yapıları, freskleri ve diğer tüm sanat dallarında ortak özellikler bulunur. Dolayısı ile adına “17. Yüzyıl Rus Sanatı” diyebileceğimiz bir stil oluşmuştur. 18. yüzyıla yaklaşırken Rus sanatının çoğunlukla Avrupa Barok sanatının etkisi altında olduğunu söylemek yanlış olmaz. Dönemin Rus kraliyet arabaları da tüm bu faktörlerden etkilenmiştir. Bu dönemde atlı arabaların formları ve tasarımları temel olarak aynı kalmış olsa da süslemeler ve dekorlanması büyük ölçüde Barok stilin etkisindedir. Bunda zenginleşen ve güçlenen Rus İmparatorluğu’nun etkisi büyüktür. Çar ailesi ve soylular ellerindeki güç, şaşaa ve zenginliğin kullandıkları her türlü eşyaya, kraliyet arabaları da dâhil olmak üzere, yansımasını talep ediyorlardı. Yine bu dönemde yoğun şekilde artan uluslararası ilişkiler ve ziyaretler de özellikle kraliyet atlı arabalarının daha sanatsal, daha görkemli ve ışıltılı olmasına yol açmıştı. Prikaz Kraliyet Ahırları’ndaki atölyeler de Kremlin’deki diğer atölyeler gibi kısa sürede hem atölye hem de yeni ustaların yetiştirildiği bir okul haline geldi. Bu okul genel anlamda Avrupa ekolünden izler taşısa da kendine özgü arabalar, süsler ve teknik donanıma da sahipti. Murom, Yaroslavl, Novgorod, Vladimir ve diğer Rus şehirlerinden işlerinde ehli ustalar Prikaz atölyesinde çalışmak için Moskova’ya geliyordu. “Atlı araba ustabaşısı” yani tüm ustaların başı olmak büyük bir onurdu. Kremlin Sarayı sadece Rus ustaları cezp etmiyordu.

“Atlı Araba”, Fransa, 1721 tarihli. Büyük Peter’ın kızı Prenses Anne’e ait. Meşe ağacı, kadife, bronz ve demir üzerine ahşap oyma, yağlıboya ve altın varak. Yükseklik: 2.7 metre, genişlik: 2 metre, uzunluk: 5.5 metre. © Moskova Devlet Silahhanesi koleksiyonu.

Arabanın arka tarafındaki altın varaklı ahşap süslemeler, detay.

“Bahçe Arabası”, Moskova, erken 1730’lu yıllar. Çar İvan’ın kızı Çariçe Anne’e ait. Meşe ağacı, bakır ve demir iskelet üzerine yağlıboya, altın varak ve ahşap oyma. Yükseklik: 1.5 metre, genişlik: 1.4 metre, uzunluk: 3.1 metre. © Moskova Devlet Silahhanesi koleksiyonu.

“Coupé”, St. Petersburg, 1739, Çariçe Anne’e ait. Meşe ağacı, huş ağacı, kadife ve bronz; ahşap oyma, altın varak ve yağlıboya. Yükseklik: 2.6 metre, genişlik: 2 metre, uzunluk: 5 metre. © Moskova Devlet Silahhanesi koleksiyonu.

Ukraynalılar, Belaruslar, Sırplar ve Almanlar da çalışıyordu bu atölyede. Rus sanatçılar ile yabancıların ortak çalışmaları her iki tarafın da sanatlarında daha ustalaşmalarını sağladı. Atölyelerde böylece her daim en son teknikler ve dekorasyonlar uygulanıyordu. Moskova’ya gelen birçok sanatçı burada ustalaşıyor, kimisi de zaten sanatında yetkin olup ömrünün geri kalanını Rusya’da geçiriyordu. Atölyede her ustanın yanında en az bir ya da iki “çırak” çalışır, işin püf noktalarını çalışırken öğrenirdi. Prikaz atölyesi Moskova’daki diğer sanatçı loncalarıyla da yakın ilişki içerisindeydi. Elimizdeki dokümanlardan anlaşıldığına göre atlı arabalara uygulanan resim, oyma ve demir işleri bu diğer atölyelerdeki ustalar tarafından yapılırdı. Fırçası kuvvetli sanatçılar sadece araba dekorlamakla kalmaz, Rus saray erkânı için araba da tasarlardı. 17. yüzyılın önde gelen isimleri arasında Simon Ushakov, Ivan Bezmin, Kondrat Ievlev ve Fyodor Yevstigneyev sayılabilir. 17. yüzyılın ortalarında ve sonuna doğru Rus kraliyet arabalarında yeni trendler görülmeye başlandı. Göze çarpan en büyük yenilik gümüş ya da altın varaklı gümüş süslerin kullanılması ve sadece arabalarda kullanılacak gümüş için özel bir gümüş işleme atölyesinin kurulmasıydı. Gümüşle süslemede saray erkânını ve Rusya’nın önde gelen soylularını betimleyen armalar da arabalara eklenmeye başlandı. 1680’li yıllarda Avrupa stillerinin etkisi oldukça güçlüydü. Barok stilin etkisi özellikle ön plandaydı. Örneğin, yetenekli işlemeciler arabaların içlerindeki kırmızı deri döşemeli koltuklar üzerine yoğun biçimde altın ve gümüşten ipliklerle incileri karıştırarak karmaşık desenler, kuşlar ve mitolojik hayvan figürleri işliyorlardı. 18. yüzyıl tüm Rusya için büyük değişikliklere sahne oldu. Yabancı devletlerle gelişen ilişkilerin sonucunda yeni yaşam biçimleri ve özellikle üst sınıfın yeni gelenekleri hayata geçirilmeye başladı. 1710 yılından itibaren St. Petersburg, ülkenin politik yaşamında önemli bir rol üstlenmeye başladı. 1712 yılında Rusya’nın başkenti olan St. Petersburg’a saray erkânı ve senato da taşındı. Avrupalılaşma arzusu devlet törenlerinin değişmesi ve daha ziyade Batı Avrupa’da yapılanlara benzemesiyle kendini gösterdi. Artık kraliyet geçit törenleri ve tüm seremonilerde müzik de çalınıyor, havai fişekler atılıyor ve her yer fenerlerle süsleniyordu. Dolayısıyla kraliyet arabalarının süsleri ve atların koşumları da gittikçe stil olarak daha Avrupai oldu. 18. yüzyılda saray arabalarının üretimi de ağırlıklı olarak St. Petersburg’a kaydı. Rus kraliyet arabalarının kalbi burada atmaya başladı. 1711-1717 yıları arasında Kremlin Sarayı’nın en usta sanatçıları yavaş yavaş buraya taşındı. Bu sanatçılar arasında E. Dorofeyev, S. Yakimov, K. Stepanov, N. Nikiforov, Stafeyev, Yakovlev, Myakişev ve İlyin de bulunuyordu. Her yıl iki milyon ruble değerinde kraliyet arabası üretiliyordu. Rus çarlığı geçen bu süre içinde daha da güçleniyordu ve 18. yüzyıl boyunca da güçlenmeye devam edecekti. Taç giyme ve diğer çarlık törenlerinde kullanılan atlı arabaların sayısı ve süsleri de bununla paralel olarak artacaktı. Piyotr Fyodoreviç (geleceğin 3. Peter’ı) ve Yekaterina Alekseyevna’nın (geleceğin Büyük Katerina’sı) düğünlerinde sadece çarlık arabalarını çekmek için 600 at hazırlanmıştı. Her soylu ailenin de kendi armalarını taşıyan atlı arabaları bulunuyordu. 18. yüzyılın neredeyse tüm ikinci yarısında hüküm süren Çariçe Büyük Katerina dönemi Rusya’nın en gelişmiş ve en zengin çağı oldu. Askeri alandaki başarıları bir yana, Avrupa üzerindeki otoritesi artan Rusya bu dönemde aynı zamanda bilim, aydınlanma ve sanatta da büyük ilerlemeler kaydetti. Dönemin İngiltere büyükelçisi Lord Buckingham Çariçe Büyük Katerina’nın Fransa’nın ünlü “Güneş Kralı” 14. Louis ile bu bağlamda büyük benzerlikler taşıdığını yazmıştır. Büyük Katerina’nın taç giyme töreninde 80 binin üzerinde kişi görev yapmış, 19 bin görkemli at ve yüzlerce atlı araba geçit törenine katılmıştı. Tüm törenler ve merasimlerde de aynı ihtişamı görmek mümkündü. Günümüzde Devlet Silahhanesi’nde sergilenen ve 18. yüzyıla ait olan tüm atlı arabalar bu törenlerde kullanılmıştır. Büyük Katerina ve annesi Çariçe Elizabeth hemen hemen her şeyde Paris yüksek sosyetesini taklit ediyordu. Rus üretimi atlı arabalar her ne kadar kalite bakımından aşağı olmasalar da, sırf bu yüzden Rus aristokrasisi Fransız, Viyana ve Alman yapımı atlı arabalar edinmişti.

“Coupé”, Viyana 1741-1742. Büyük Peter’ın kızı Çariçe Elizabeth’e ait. Akçaağaç, kadife ve bronz üzerine ahşap oyma ve altın yaldız. Yükseklik: 2.8 metre, genişlik: 2.6 metre, uzunluk: 5.5 metre. © Moskova Devlet Silahhanesi koleksiyonu.

“Coupé”, Çariçe Elizabeth’e Prusya Kralı 2. Frederick tarafından hediye edilmiş. Kayın ağacı, kadife, bronz, ipek, gümüş üzerine altın varaklı ahşap oymalar ve yağlıboya. Yükseklik: 2 metre, genişlik: 2.5 metre, uzunluk: 5.5 metre. © Moskova Devlet Silahhanesi koleksiyonu.

Paris, Londra, Viyana ve Berlin’deki atölyeler Rusya’dan gelen siparişleri yetiştirmeye çalışıyordu. Rus üretimi kraliyet arabaları bu dönemde artık çok gelişmişti. Özellikle de ahşap oymacılık teknikleri çok ileriydi. Yeni formlarda üretilen arabaların gövdeleri daha zarif kıvrımlara sahip ve göze daha hoş geliyordu. Değişik modellerde arabalar da bu dönemde ortaya çıktı. Hafif ve zarif “Coupé”ler, sadece iki kişi taşıyan tek koltuklu modeller, ön tarafı geniş bir camla örtülü modeller ve klasik “Berliner”ler, yani karşılıklı dört kişilik, ufak gövdeli modeller gibi. Devlet Silahhanesi’nde 18. yüzyıla ait nadir “Coupé”ler ve “Berliner”ler de bulunuyor. Bunlara ek olarak 18. yüzyılın ortalarına doğru üretilmeye başlanan “Grand” yani büyük atlı arabalar da yer alıyor. Bu arabaların çok büyük ve geniş gövdeleri bulunuyor. Devlet Silahhane Rus Saray Arabaları Koleksiyonu hem Rusya’nın belli başlı atölyelerinde hem de Avrupa’da üretilmiş arabalara ev sahipliği yapıyor. Bu arabaların dekorları Baroktan Rejans stiline ve Rokoko’ya kadar uzanıyor; ayrıca 17. yüzyılın sonu ve 18. yüzyılın başında bu Avrupa kökenli stillerle Rus stilinin birleşimi olan “Petrine Baroku” stiline de rastlamak mümkündür. Her şeyden önce Rus Devlet Silahhanesi’nin bugünkü koleksiyonu sadece Rus değil Avrupa atlı arabalarının da gelişimini ve kökenlerini görmek açısından eşsizdir. Formların ve stillerin zamanla nasıl gelişip değiştiği, 16. ve 18. yüzyıllar arasına tarihli 17 araba incelenerek anlaşılmaktadır. Koleksiyondaki en eski parçalardan biri 16. yüzyıla ait olan, Kral 1. James’in 1603 yılında Çar Boris Godunov’a hediye ettiği arabadır. (Resim 1) Aracın iki koltuğu bunmaktadır. Neredeyse dikdörtgen kutu formundaki gövdesi deri üzerine kadife kaplı kemerlerle tutturulmuştur. Tavanı sekiz direk tutmakta, pencerelerde cam yerine perdeler bulunmaktadır. Perdeler ve örtüler vişne rengi kadifeyle kaplıdır. Araba ahşap oymalar, resimler ve heykelciklerle süslenmiştir. İçerideki koltukların döşemesinde son derece değerli ve nadir kadife kullanılmıştır. Sanatsal özelliklerine, özellikle de gövde ve alt kısımlardaki resimlere bakıldığında aracın Avrupa Rönesans stilinde olduğu rahatlıkla söylenebilir. Kabartmalı ve renkli boyanmış sahneler av partilerini, Hıristiyanlar ile Müslümanların çatışmalarını gösteren savaş sahnelerinden oluşur. Aracın ön ve arka duvarlarındaki ahşap oyma sahnelerde ise muzaffer Hıristiyanlar ve şalvarlı esir alınmış Türkler betimlenmiştir. Bu sahnelerin o dönemde Avrupa ile Türkler arasındaki karmaşık ilişkileri ifade etmek istediği düşünülüyor. Aracın yan cepheleri ise yabandomuzu, kaplan ve aslan avı sahneleri ile doludur. Şasinin ön ve arka kısımları altın varaklı rölyefler ve alegorik figürlü heykellerle bezelidir. Tekerlekler tamamıyla altın yaldızlı yaprak kabartmalarıyla oyulmuştur ve aslında aracın geri kalan dekorasyonuyla uyumlu değildir Bu sebepten ötürü aracın tekerleklerinin 17. yüzyılın yarısında yeniden yapıldığı düşünülüyor. Aracın iskeleti ve yapısı oldukça ilkeldir. Ne sürücü koltuğu ne de uşak için durma yerine sahip olması da erken bir örnek olduğunun diğer göstergeleridir. Silahhane’nin koleksiyonundaki ikinci araba 17. yüzyıla aittir. (Resim 2) 1640’lı yıllarda Rusya’da yapıldığı biliniyor. “Boyar” yani yüksek mertebeli Rus aristokratlarından Nikita Ivanoviç Romanov’a ait olan bu araç dört kişiliktir. Ufak dikdörtgen formlu gövdesinde mikadan camları bulunmaktadır. Keskin konturlara sahip gövdesi kırmızı kadifeyle kaplanmıştır. Kadifenin üzerindeki gümüş ve altın işlemeler aracın ihtişamını artırıyor. Aracın yan duvarları ve kapıları altın varaklı bakır çivilerle belirlenmiş yoğun kare motiflerle bezelidir. Kare motiflerin ortasında tekrarlanan sekiz köşeli yıldız motifi sadece bu dönemde üretilmiş Rus atlı arabalarında bulunur. Mika pencereler üzerinde dantel motifli madalyon formları yer almaktadır. Tavanın kenarında ise sıra sıra ufak ponponlar ve püsküller görülüyor.

“Coupé”, Viyana, 1740, Büyük Peter’ın kızı Çariçe Elizabeth’e ait. Dişbudak, kadife ve bronz üzerine ahşap oyma, altın yaldız ve yağlıboya. Yükseklik: 2.6 metre, genişlik: 2 metre, uzunluk: 5 metre. © Moskova Devlet Silahhanesi koleksiyonu.

“Büyük Araba”, (arkadan görünüm), Paris, 1754, A. Drilerosse üretimi. Ukrayna Kontu K.G. Razumovski’nin 1754 yılında Çariçe Elizabeth’e hediyesi. Akçaağaç, bronz, kadife, demir üzerine altın varaklı ahşap oymalar ve yağlıboya. Yükseklik: 2.7 metre, genişlik: 2.8 metre, uzunluk: 6.6 metre. © Moskova Devlet Silahhanesi koleksiyonu.

Aracın içindeki döşemeler değerli Türk altın kadifesiyle kaplanmış. Türk tekstilleri Rusya’da her zaman çok popüler olmuştur; özellikle de atlı arabaların dekorasyonlarında dekoratif özellikleri ve sıra dışı zenginlikte desenleri yüzünden çok tercih edilmiştir. Arabanın önü ve arkasındaki ahşap direkler oyma ve altın varaklı ahşap üzerine yaldızlı yaprak motifleri ve incilerle süslenmiştir. Bu araba da oldukça erken bir döneme aittir; sürücü koltuğu ve uşak için ayakta durma yeri yoktur. Araç V. V. Surikov’un “Streltsys’in İnfaz Günü Sabahı” adlı tablosunda betimlenmiştir. 1689-92 yıllarına tarihli, Çar Aleksis’in oğlu Çar Ivan’a ait Kış “Eğlence” Kızak-Arabası koleksiyondaki üçüncü parçadır. (Resim 3) 17. yüzyılda Moskova Kremlin saray atölyesinde imal edilmiş olup, dünyadaki hiçbir müzede bir eşi daha bulunmamaktadır. Kabartmalı rölyeften yaprak, fantastik biçimlerde çiçekler ve meyvelerle bezeli gövdesi bol altın yaldızla işlenmiştir. Bu kızağın süslemesinde de altın varaklı bakır çiviler kullanılmış, özellikle mika camlarda ince varaklanmış bakır şeritler ile yıldız formları oluşturulmuştur. Aracın döşemesi günümüze kadar ulaşamamış, 1959 yılında orijinaline uygun şekilde onarılmıştır. Araç daha ziyade Büyük Peter’ın kardeşi Çar Ivan’ın çocukları tarafından oyun oynamak ve eğlenmek için kullanılıyordu. Yine oyun ve eğlence amaçlı kullanılan, Büyük Peter’ın oğlu Tsareviç Aleksis’e ait olan bir araba da günümüze ulaşmış ve Silahhane Müzesi’deki yerini almıştır. Meşe ağacının kullanıldığı araç 17. yüzyılda Kremlin atölyelerinde üretilmiştir. Yazlık kullanım için tasarlanmış arabada Barok stilin etkisi hemen göze çarpmaktadır. Özellikle soluk mavi renkli deri ve üzerindeki kabartmalı altın yaldızlı desenler çok zarif bir görünüm sergilemektedir. Döşemede kullanılan kumaşlarda yaprak motifleri ağırlıktadır. Ayrıca egzotik kuşlar, minik hayvanlar ve “putti” figürleri de göze çarpmaktadır. Farklı türlerde süslemeler kullanılmıştır: kornişin, pencerelerin ve kapıların etrafına dizilmiş yuvarlak başlı minik altın varaklı bakır çiviler gibi. Aracın teknik yapısı yapıldığı döneme göre hayli ileridir. Oyun ve eğlence amaçlı tasarlanan bu çok ufak boyutlardaki araçlar, büyük ihtimalle sadece saray içinde kullanılıyor, törenlere çıkarılmıyordu. Böylece çarların çocukları daha genç yaşlardan itibaren gerçek kraliyet arabalarına binmeye hazırlanmış oluyorlardı. Silahhane koleksiyonundaki Fransız yapımı kraliyet arabalarından en önemlilerinden biri de, Büyük Peter’ın kızı Prenses Anne’a ait olan 1721 tarihli arabadır şüphesiz. (Resim 4) Bu geniş dört kişilik aracın hafif eğimli ön ve arka duvarları kusursuz oranlarda yapılmış olup araca zarif bir hava veriyor. Ön tarafın üst kısımları, yan duvarlar ve kapılarda camlı pencereler bulunmaktadır. Araç sanatsal bir başyapıt sayılabilir. Dekoru Rejans stilinden büyük ölçüde etkilenmiş olup her şey renklerin ve çizgilerin uyumu üzerine kurulmuştur. Kornişler, duvarların birleşme yerleri ve pencerelerin etrafı ustaca oyulmuş altın yaldızlı ahşap kabartmalarla bezelidir. Altın varaklı ahşap oyma süslemeler askeri armalar, çiçek çelenkleri, maskeler, deniz kabukları ve yapraklı dallar biçimlerindedir. Atlı arabanın üzerindeki resimlerde mitolojik figürler bulunmaktadır. Arabadaki altın varaklı bronz süslemeler de ayrıca göz kamaştırıyor. Tavanın döşemesi altın varaklı bronz çivilerle tutturulmuş, kapı kolları ve tutamaçlar da altın varaklı bronzdan yapılmıştır. Aracın ön alt kısmı ahşap heykellerle bezelidir. Altın varaklı bu heykeller alegorik kadın figürlerinden oluşmaktadır. Çar Büyük Peter bu aracı kızının düğünü için Fransa’da özel olarak yaptırmış ve evlendiğinde Prenses Anna’ya hediye etmiştir. Çar İvan’ın kızı Çariçe Anne’a ait olan, 1730’lu yıllarda yapılmış üstü açık “Bahçe Arabası” olarak da adlandırılan araç Moskova’da yapılmıştır. (Resim 5) Bir ya da iki kişinin binebildiği, çatısı veya kapısı olmayan bu zarif arabanın duvarlarında Rus çarlık armaları ve çerçeve içerisinde betimlenmiş kadın figürleri bulunmaktadır. Bu figürün Çariçe Anne olduğu düşünülmektedir. Başlangıçta iç döşemesi de dışına uygun olarak yeşil kadifeyle kaplanmış olan araba 1740’lı yıllarda bakımdan geçmiş ve döşemeler kırmızı kadife ile kaplanmıştır. 1994 yılında tekrar orijinal haline uygun olarak restore edilmiştir. Devlet Silahhane Müzesi’nde sergilenen bir diğer kızak-araba 1732 yılına tarihli, Moskova yapımı “Kış Kızak-Arabası” adlı parçadır. (Resim 6) Ünlü usta Jean Michel yapımı araç önce Çariçe Anne’e, ölümünden sonra ise Büyük Peter’ın kızı olan Çariçe Elizabeth’e ait olmuştur. Bu kızak-arabada birçok koltuk, dört kapı ve on adet pencere bulunmaktadır. Aşağı doğru darlaşan gövdesi oldukça geniş ve orantılıdır. Kışın uzun yolculuklar için ve gündelik yaşam için tasarlanmış ve üretilmiş olmasına rağmen son derece zarif ve şık bir araç olması bakımından eşsiz bir örnektir. Aracın altın varaklı ahşap süslemelerine bakıldığında geç 17. yüzyılda yapıldığı anlaşılmaktadır. Kornişler ve duvarların birleşme yerleri oyma yaprak motiflerinden şeritlerle bezenmiştir. On kişi taşıyabilen kızak arabanın duvarları kahverengi boyanmış, üzerine devletin gücünü sembolize eden dekoratif resimlerle betimlenmiştir. Çariçe Anne’e ait olan “Coupé” saray arabası koleksiyonun en görkemli parçalarından biridir. (Resim 7) 1739 yılında St. Petersburg atölyelerinde imal edilmiş olan araç iki kişiliktir. Pencereler ve kapıların üst kısımları camla kaplıdır. Aracı diğerlerinden ayıran bir özellik kapıların alçak ve ayak basma yerinin içeride olmasıdır. Geleneksel Batı Avrupa Barok stilinde üretilmiş olan arabanın en dikkat çekici özelliği süslemesi ve dekorudur. Son derece şaşaalı ve pırıltılı bir görünüme sahip olan bu arabanın hemen hemen her yeri altın varaklı ahşap oymalar ve heykellerle bezenmiştir. Hafif eğimli kornişlerden, duvar kenarlarına, pencere ve kapı çerçevelerine, aracın ön, arka ve alt kısmına, kısaca her yere Barok motifler, deniz kabukları ve çeşitli figürler oyulmuştur. Kapılardaki resimlerde ise sirenler, maskeler, çiçekler ve çelenkler betimlenmiştir. Çariçe Anne’in imparatorluk törenlerinde kullandığı bu arabanın içi kahverengi kadife ile döşenmiştir.

“Berliner”, Paris, 1763-1765, Usta Breghteil yapımı, Çariçe Büyük Katarina’ya ait. Dişbudak ağacı, kadife, sedef ve bronz üzerine ahşap oymalar, altın yaldız ve yağlıboya resimlerle süslü. Yükseklik: 2.5 metre, genişlik: 2.25 metre, uzunluk: 4.5 metre. © Moskova Devlet Silahhanesi koleksiyonu.

“Berliner”, St. Petersburg, 1769, Devlet Ahırları Atölyesi üretimi. Johan Coenrad Buckendal tasarımı. Çariçe Büyük Katarina’ya ait. Akçaağaç, kadife, bronz ve gümüş üzerine altın varaklı ahşap oymalar ve yağlıboya. Yükseklik: 2.4 metre, genişlik: 2.5 metre, uzunluk: 5.6 metre. © Moskova Devlet Silahhanesi koleksiyonu.

Büyük Peter’ın kızı Çariçe Elizabeth’e ait olan “Coupé” araba, müze koleksiyonundaki bir diğer önemli parçadır. İki kişilik oturma yerine sahip, geniş cam pencereli bu araç 1740 yılında Berlin’de yapılmıştır. Rokoko stilinin bütün özelliklerini içeren araba, çok zengin altın varaklı ahşap işçiliği örneğidir. Süslemesinde altın varaklı ahşap heykeller ve mitolojik sahneleri konu alan resimler kullanılmıştır. Aracın altın varaklı oymaları “putti”ler, kuşlar, karmaşık motifler ve yaprak motiflerinden ve Rokoko stilinin en belirleyici özelliklerinden deniz kabuğu formlarından oluşmaktadır. Çariçe Elizabeth aracı sayısız yolculuklarında kullanmış ve araç birçok gravür ve baskı resimde betimlenmiştir. Yine Çariçe Elizabeth’e ait bir başka “Coupé” 1740 yılında Viyana’da yapılmıştır. (Resim 8) İki kişilik aracın gövdesi aşağı doğru daralmakta ve arka duvarın alt kısmı hafifçe eğrilmektedir. Önde ve yan duvarlarda toplam üç penceresi olan aracın pencereleri ve kapıların üst kısımları camdandır. Aracın sanatsal değeri oymalarında gizlidir. Duvar birleşim yerlerindeki altın yaldızlı oymalar aracın zarafetini vurgular. Yoğun yaprak motifleri, deniz kabukları, iç içe geçmiş çizgiler ve çiçek buketleri formundaki altın yaldız oymalar son derece ince bir işçiliğin ürünüdür. Kapıların ve yan taraflardaki duvarların üzerindeki resimler mitolojik konuları ele alır. İç döşemesi beyaz üzerine kırmızı ve mavi çiçek desenli Fransız kadifesinden yapılmıştır. Bu desen oymalarla ve resimlerdeki renk paletiyle uyum içindedir. Rus Devlet Silahhane Müzesi’nde Çariçe Elizabeth’e ait bir başka “Coupé” de yine Viyana yapımıdır. (Resim 9) 1741-42 yılları arasında sipariş üzerine üretilen araç form ve stil açısından diğer iki “Coupé”yle benzerlik gösterir. Fakat süsleme bakımından oldukça farklıdır. İki kişilik aracın her yeri Rokoko stilinde altın ahşap oymalarla bezenmiştir. Uzaktan güneş misali ışıl ışıl bir görünüme, son derece şaşalı bir havaya sahip aracın üzerindeki oymalarda yaprak motiflerinden deniz kabuklarına, “putti”lerden yarı nü figürlere kadar birçok motif vardır. Alegorik figürler özellikle aracın ön ve arka kısımlarında yoğunlaşır. Bu dönemde Viyana’da üretilen atlı arabalar arasında bu kadar aşırı ölçüde altın varakla süslenmiş başka aracın bulunmaması, “Coupé”yi Çariçe Elizabeth’in özel sipariş üzerine yaptırdığını ortaya koyuyor. Koleksiyondaki bir diğer “Coupé” de Çariçe Elizabeth’e Prusya Kralı 2. Frederick tarafından hediye edilmiş olması bakımından önem taşıyor. (Resim 10) Bu aracı ünlü saray araba tasarımcısı Johann Michael Hoppenhaupt’un yaptığı biliniyor. 1746 yılında Berlin’de özel olarak tasarlanmış ve üretilmiş araç günümüze çok iyi korunarak ulaşmış. Son derece etkileyici olan, Rokoko stilinin etkilerini taşıyan fakat aynı zamanda son derece zarif kalmayı da başarmış aracın ahşap oymaları ve heykelleri büyük ustalıkla yapılmış. Altın varaklı oyma motifler arasında palmiye yaprağına benzeyen stilize bir motif de yer alıyor. Bu motifin Johann Michael Hoppenhaupt’a ait bir tasarım olduğu biliniyor. Müze koleksiyonundaki en görkemli arabalardan biri şüphesiz 1754 yılında Paris’te yapılmış olan büyük atlı arabadır. (Resim 11) Ukrayna Kontu K.G. Razumovski’nin 1754 yılında Çariçe Elizabeth’e hediye ettiği aracı ünlü Parisli usta A. Drilerosse yapmıştır. Aracın bronz süslemeleri ise Philippe Caffieri Atölyesi’ne aittir. Kapılardaki yağlıboya resimlerin ünlü Fransız ressam François Boucher’e ait olduğu sanılmaktadır. Dört kişilik yolcu kapasitesi bulunan aracın beş adet camı bulunmaktadır; tüm gövde, dingiller, koşumlar ve tekerlekler altın varaklı ahşap oymalar ve kabartmalarla bezelidir. (Resim 12) “Çariçe Elizabeth’in Büyük Arabası” olarak da bilinen aracın dünyada bir eşi daha yoktur. Dönemin en ünlü ustalarının elinden çıktığı belli olan muhteşem parça altın varaklı bronz süslemeleri ile aynı zamanda çok da sağlamdır. Dönemin en ileri teknik donanımına sahip araba Rokoko stilindedir. Buna rağmen bazı aksamları Klasisizm akımının yavaş yavaş Fransa’da etkili olmaya başladığının da göstergesidir. Büyük Çariçe Katerina’ya ait “Berliner” model araba ise müzedeki diğer en önemli parçalardan biri konumundadır. (Resim 13) 1763-1765 yılları arasında Paris’te Breghteil Atölyesi’nde özel sipariş üzerine üretilen araba günümüze çok iyi kondisyonda ulaşmıştır. Aracın yan panellerinin altın yaldızla kaplanmış olması ve görkemli ama zarif ahşap ve bronz varaklı süslemeleri ile araç nadir bir parçadır. Yine müze koleksiyonunda Çariçe Katarina’ya ait başka bir “Berliner” de bulunuyor. (Resim 14) İki araç arasındaki en büyük fark birinin Rusya, St. Petersburg’da diğerinin Paris’te üretilmiş olasıdır. Teknik donanım olarak iki araç da çağının ilerisindedir. Rusya tipi “Berliner”in tasarımcısı kayıtlarda Johan Coenrad Buckedndal olarak geçmektedir. Her iki aracın da dekorasyonu birbirine çok benzer. Altın varaklı yan duvarlar üzerinde 18. yüzyılın resim sanatının etkileriyle, kır sahneleri ve alegorik kadın figürleri yer alır. Her iki aracın da döşemeleri kırmızı kadifeyle kaplanmıştır. İki aracın da sürücü koltuğu bulunmaktadır ve ayak basma yeri dışarıdadır. Yine Çariçe Büyük Katarina’ya ait bir diğer görkemli Rus kraliyet arabası da müzenin koleksiyonundaki nadir parçalardan biridir. “Yaz Arabası” adlı eser iki kişilik olup, arkası kapalı, ön tarafı açıktır ve önde sürücü koltuğu bulunmaktadır. (Resim 15) Arabayı Kont G. G. Orlov çariçeye hediye etmiştir. Sanatsal değeri yüksek eserin altın varaklı ahşap oymaları yapraklar, dallar ve çiçek motifleriyle bezelidir. 1770’lerde İngiltere’de üretilmiş olan araba üstü açık olmasına rağmen ihtişamı nedeniyle resmi saray merasimlerinde sıklıkla kullanılmıştır. Müze koleksiyonundaki ele alacağımız son eser “Sedan İskemlesi” adlı, özgün tasarımlı, 18. yüzyıla ait arabadır. (Resim 16) 18. yüzyılda üretimi oldukça azalmış olan tekerleksiz, kızaklı bir araç olması eseri daha da nadir kılmaktadır. Tek yolcu taşıma kapasiteli, klasik stilde döşenmiş sedan aracın kapıları ve ön tarafındaki pencereler camlıdır. Çok zarif ve abartısız altın varaklı ahşap oymalar, ışıltılı elmas motifleriyle boyanmış duvarlarıyla son derece şık ve zarif bir taşıma aracıdır. 1760’lı ve 1770’li yıllar arasında Fransa’da üretildiği bilinmektedir. Günümüzde sadece atlı arabaların tarihi ve gelişimini izlemek için değil, Rus ve Avrupa sanatının değişik evrelerine ait en güzel örneklerini görmek için de yolunuz Moskova’ya düşerse mutlaka Kremlin Sarayı’nda bulunan Devlet Silahhane Müzesi’ni ziyaret etmelisiniz.

KAYNAKÇA: Kirillova, Lyubob, “Kraliyet Arabaları, Silahhane’nin Hazineleri”, Red Square Publishers, Moskova, 2000. Uzanne, O. “Tarihte Taşıma Araçları”, Paris, 1982. Hindley, Geoffrey, “Avrupa’nın Soylu Aileleri”, Publishers Weekley, Mayıs 2002. http://www.kreml.ru/en/main/collection/museum/carriage/ (izlenme tarihi 23/10/2007).

“Yaz Arabası”, İngiltere yapımı, 1770’li yıllar. Kont Grigori Orlov’un Çariçe Büyük Katerina’ya hediyesi. Akçaağaç, kadife ve bronz üzerine altın varaklı ahşap oymalar ve yağlıboya. Yükseklik: 2.4 metre, genişlik: 1.9 metre, uzunluk: 4.4 metre. © Moskova Devlet Silahhanesi koleksiyonu.

“Kış Kızak-Araba”, Moskova, 1732, Jean Michel tasarımı. Çariçe Anne’e ve sonrasında Büyük Peter’ın kızı Çariçe Elizabeth’e ait. Meşe ağacı, huş ağacı, yünlü kumaş, ahşap oymalar, altın varaklı ahşap ve yağlıboya resimlerle süslenmiş. Yükseklik: 2 metre, genişlik: 2 metre, uzunluk: 6 metre. © Moskova Devlet Silahhanesi koleksiyonu.

“Sedan İskemle” adlı kızak araba. Fransa 1760-70’li yıllar. Akçaağaç, ipek, tafta, altın varaklı ahşap oymalar ve yağlıboya. Yükseklik: 1.5 metre, genişlik: 0.8 metre, uzunluk: 1 metre. © Moskova Devlet Silahhanesi koleksiyonu.